به قلب انسان داخل شد گسترده و باز مىگردد » ! عرض كرديم اى رسول خدا نشانه آن چيست ؟ فرمود : الانابة الى دار الخلود ، و التجافى عن دار الغرور ، و الاستعداد للموت قبل نزوله : « نشانه آن توجه به سراى جاويد ، و جدا شدن از سراى غرور ، و آماده گشتن براى استقبال از مرگ پيش از نزول آن است » ( 1 ) . در تفسير على بن ابراهيم مىخوانيم كه جمله « * ( أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْرَه لِلإِسْلامِ ) * » در باره امير مؤمنان على ع نازل شده ، و در بعضى از تفاسير آمده است كه جمله * ( فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ ) * در باره « ابو لهب و فرزندانش » مىباشد ( 2 ) . روشن است كه اين شان نزولها در حقيقت از باب تطبيق مفهوم كلى بر مصداقهاى واضح آن است . جالب توجه اينكه در جمله « * ( فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّه ) * » نور و روشنايى به منزله مركبى ذكر شده كه مؤمنان بر آن سوار مىشوند ، سرعت سيرش عجيب ، و مسيرش روشن ، و قدرت جولانش همه جهان را فرا مىگيرد . نكته : عوامل « شرح صدر » و « قساوت قلب » انسانها در پذيرش حق و درك مطالب و خودجوشى يكسان نيستند ، بعضى با يك اشاره لطيف يا يك كلام كوتاه حقيقت را به خوبى درك مىكنند ، يك تذكر آنها را بيدار مىسازد ، و يك موعظه و اندرز در روح آنها طوفانى به پا مىكند .

--> ( 1 ) تفسير « قرطبى » جلد 8 صفحه 5691 ( تفسير سوره زمر ذيل آيات مورد بحث ) اين حديث با تفاوت مختصرى از « روضة الواعظين » شيخ مفيد نيز نقل شده است . ( 2 ) تفسير « صافى » ذيل آيات مورد بحث .